Batalla navale in limba

Su giogu nòidu a totu sos pitzinnos in ue sos giogadores devent còrfere sas nae de sos inimigos, est fatu finas in limba sarda. Dae oe paràulas comente "acqua" o "colpito e affondato" si narant "inoghe non b'at nudda" "mi l'as còrfidu e fintzas "ghetadu". Su giogu, mutidu "Gherra nurache" , est istadu amaniadu dae una maistra de sas iscolas elementares Podda, Anna Simula, in collaboratzione cun sa collega Luisa Chironi e cun s’agiudu linguìsticu de sa diretora de s’ufitziu de limba sarda de Nùgoro, Mariantonietta Piga. Custa initziativa, chi faghet parte de unu progetu prus mannu de sa Comunidade europea subra de s’insignamentu de sas limbas minoritàrias, at interessadu sos pitzinnos de sa 4 C e est istadu presentadu eris a dae innantis de s'assessore a sa cultura de sa Provìntzia Peppino Paffi. Una pitzinna at naradu sas regùlas de su giogu in nugoresu chi sunt pagu prus o mancu sas matessi de su giogu italianu: càmbiat su campu de batalla chi no est prus su mare ma sa Sardigna, bi sunt sos nuraghes imbetzes de sos portaèreos. Gràtzias a custu giogu sos pitzinnos ant pòtidu imparare finas àteras cosa in sardu subra de sa cultura, s'istòria e sa geografia de sa Sardigna. Totus faeddant in nugoresu fintzas si pro iscrìere est istada impreada sa limba sarda comuna.

Sentèntzia de sa Corte de Apellu in sardu

“In nùmene de su pòpulu sardu, sa corte de Apellu de Casteddu cunfirmat sa sentèntzia de su tribunale de Aristanis » Pro sa prima bia unu tribunale emitet una sentèntzia in limba. L’at fatu su 16 martzu sa setzione penale de sa corte de Apellu de Casteddu, protagonista Efisio Trincas, sìndigu de Cabras e segretàriu natzionale de su Partitu sardu de atzione. Cumbintu sustenidore de s’ufitzialidade de sa limba sarda, a dae in antis de su tribunale chi lu fiat zuighende pro àere disubididu a un’ordinàntzia de sa Supraintendèntzia a sos benes archeològicos, aiat pedidu e otentu de rispondere in sardu a sas pregontas de su zùighe. S’udièntzia, fissada in su mese de ghennàrgiu, fiat brincada, ca Efisio Trincas aiat respintu sa notìfica ca iscrita in italianu. “Una cundanna ingiusta, at naradu su sìndigu sardista, ca naschet dae su fatu chi non s'ischit chie at sa cumpetèntzia pro su chi pertocat su paesàgiu. Ma est una bìnchida manna su fatu chi sa sentèntzia siat istada redatada in sardu, reconnoschende in sa pràtica unu deretu chi Soru at ufitzializadu un'annu a como.

Faddinas in rete

Carchi die a como murichende in internèt apo agatadu custos datos in su situ www.eurolang.net, in sa setzione “Language Data”.
Language Data - Sardinian (Italy) Sardu (Sardinian) is a southern Romance language. It is divided into four dialects: Campidanese, Gallurese, Logudorese, and Sassarese. With regard to the linguistic demography of Sardinia, no reliable data is available from the Italian censuses, but the number of people with a command of Sardinian is estimated at about 1.3 million, making it the largest linguistic minority in Italy. Sardinian speakers thus account for 80% of the entire population of the island.
Sardinian language use survey by Euromosaic: http://www.uoc.es/euromosaic/web/document/sard/an/e1/e1.html
Comente podides bìdere, finas in una revista informàtica ispetzializada in limbas minoritàrias bi podet àere faddinas mannas.
Infatis, ischimus totus chi su gadduresu e su tataresu non sunt dialetos sardos, ma faghent parte de su domìniu linguìsticu italianu.
Ischimus totus chi sa distintzione intre logudoresu e campidanesu est inadeguada, ca non rendet contu de sa cumplessidade de sa Sardigna, in ue ogni bidda tenet su limbàgiu suo.
In prus, in custu situ non faeddant nen de su catalanu de S’Alighera nen de su lìgure de Carloforte.
E, a dolu mannu, non faeddant de sa Limba Sarda Comuna.
Sa cosa bona est chi, a su nessi, narant chi semus sa minorìa linguìstica prus manna

Limba sarda comuna. Una chirca sotziulinguìstica

Custu mangianu in Paule, in su teatru Grazia Deledda, b'at apidu una cunferèntzia organizada dae s'Assessoradu a sa pùbblica istrutzione de sa Regione Sardigna pro faeddare de sos resurtados de sa chirca sotziulinguìstica subra de sa limba sarda. Dae custa chirca sotziu- linguìstica, cherta dae sa Regione, est esssidu a pìgiu chi su 68,4 % de sos sardos intervistados a campione decrarat de connòschere e faeddare una variedade de sardu. In sas biddas cun prus pagu de 4000 abitantes sa pertzentuale creschet a s’85 % e in sas comunas cun prus de 100 mìgia pessones falat a su 57%. Su 29% narat chi fintzas si non bi lu faeddat su sardu lu cumprendet. Pro su chi pertocat sos datos de sas tzitades sardas, in Casteddu su 59% narat de connòschere sa limba locale e de l’impreare, imbetzes su 36,7% narat de tènnere petzi una cumpetèntzia passiva. In Tàtari sa pertzentuale est de su 60%, imbetzes in Nùgoro de su 66%. S’89 % de sos sardos intervistados, sunt de acordu chi si devet azuare sa limba sarda ca est parte de s’identidade nostra. Su 78% est de acordu chi si devet imparare in iscola. Finas s'interventu de su presidente Soru, in limba, est andadu in custa diretzione ca at naradau chi in s'arcu de duos annos s'ant a fàghere progetos pro imparare su sardu in sas iscolas a manera chi colet dae limba de sa famìlia, informale, privada a limba ufitziale,pùblica,sientìfica.
Su sardu, duncas, impreadu in cada àmbitu e in cuntestos non prus folclòricos ebbia e duncas unu sardu biu e modernu, chi podet finas devènnere una risorsa econòmica comente est istadu pro su catalanu.
Custu istùdiu, mutidu "Le lingue dei sardi?", est istadu amaniadu dae su Dipartimentu Universitàriu de Chirca econòmicas e sotziales de Casteddu e dae su de Sièntza de sos Limbàgios de Tàtari, in particulare dae sos istudiosos, Giovanni Lupinu, Alessandro Mongili, Anna Oppo. Sa chirca ant leadu in cunsideru 2437 pessones de diferentes zonas de Sardigna.

cantu a tenore

Su cantu a tenore, chi est unu cantu polifònicu, est s'espressione musicale prus antiga de sa Sardinna e est sa proa de s'esistèntzia in s'ìsula de sa pràtica polifònica, giai dae èpocas antigas. A segunda de sas zonas leat su nùmene de cussertu (in Mamujada e in sa Baronia arta), cuncordu (in Santulussurzu, Fonne, in sa Barbazia de Ollollai, in Golòtzana e Orane), cuntratu (galu in Fonne e Seneghe), cuntzertu (in Abasanta).

Sos cantadores sunt bator: su Bassu, sa Contra, sa Mesu Boghe, sa Boghe. Sunt postos a inghìriu rapresentende, gasi, sa forma architetònica prus importante de tzivilidade de sa Sardinna: su nuraghe.
Duas de sas boghes, su Bassu e sa Contra, sunt guturales e sunt sas chi dant a su cantu a tenore particularidade e peculiaridade.
Su Bassu cun unu sonu grae e profundu mantenet sa matessi tonalidade de sa boghe solista. Sa Contra est una cuinta subra de su Bassu e at unu sonu prus liniare, metàllicu e prus pagu vibradu. Contra e Bassu paris, faghent su sonu onomatopèicu Bim Bam Boo e non cambiant mai nota in antis de su tzinnu de sa boghe solista.
Sa Mesu Boghe chi irrichit su cantu cun virtuosismos de sa boghe, mutidos giradas, si aunit a sas duas boghes guturales faghende in paris un'acumpangiamentu armònicu pro sa boghe solista, chi ghiat su tenore intonende e cadenzende su cantu belle totu in manera sillàbica.

Est diftzile meda a istabilire sas orìgnes de su cantu a tenore chi, a pàrrere de unos cantos, diat dèvere tènnere prus de 4000 annos.
Su cantu a tenore diat parrer ligadu a sa bida pastorale, a sa solitùdine de su pastore in su sartu cun su bestiàmene e cun sa natura matessi. Sunt sos animales e sa natura chi ant ispiradu sas boghes. Diat pòdere èssere chi sa Contra siat nàschida dae s'istorchidura de sa berbeghe, su Bassu dae sa de sa baca e sa Mesu Boghe dae sa de su Bentu.

efis

Sagra de Santu Efìsiu

Sa prima die de maju est festa manna in Sardigna, si tzelebrat S.Efisiu. Narat s’istòria chi S.Efìsiu fiat nàschidu in Elia, a probe de s'Antiòchia, in Asia Minore, in sa segunda medade de su III sec.d.C. dae mama pagana e babbu cristianu. Arruoladu in sas militzias de Dioclezianu, su giovanu fiat istadu mandadu a Calàbria a gherrare contra a sos cristianos. Inoghe si fiat cunvertidu retzende una casta de istimate in sa manu dereta a forma de crughe. Arribadu a Sardigna pro difèndere sa suprematzia romana, mancari aeret bintu sas tribùs Iolenses e Ilienses òstiles a Dioclezianu, fiat istadu acusadu de infedelidade ca cunvertidu a su cristianesimu. Impresonadu, torturadu, in antis de èssere decapitadu su 15 de ghennàrgiu de su 303 aiat pregadu Deus de bardiare Casteddu dae sa carestia, dae sa peste e dae sos bàrbaros. Sa festa cointzidiat cun sa data de sa decapitatzione finas a su 1652 cando sa tzitade fiat còrfida dae un'epidemia manna de peste.
Terrorizados, sos cussigieris tzìvicos, invochende su santu de sarvare sa tzitade,aiant fatu su votu perpetuu de unu ritu annuale e solenne, in càmbiu de un'interventu miraculosu. E dae tando su mese de maju, sìmbulu de su renovamentu de sa natura, fiat istadu isseberadu pro sa sagra. Su tzerimoniale cumintzat cun sa vestitzione de s’istàtua de su santu, in sa crèsia sua de Stampace. Dae inoghe moet sa protzessione, mìgias sunt sos partezipantes, arribados dae cada logu de s’Isula, chi isfilant cun sos costùmenes traditzionales. Sos grupos si moent a pee o in sos carros (traccas). B’at finas sos militzianos a caddu, sos sonadores de launeddas, sos memebros de arcicunfratèrnita chi at vestidu su santu.Cungiat s’isfilada su còchiu indeoradu, trasinadu dae sos boes, in ue b’at s’istàtua de su màrtire. Lu pretzedit s’Alternos rapresentante de sa munitzipalidade, finas issu a caddu e iscortadu dae sos mazieris in arta uniforme. Su dignitàriu tenet su"toson d'oro", medaglione mannu donadu dae su re de Ispagna a sa tzitade in su 1679. In via Pula su corteu agabat. Cumintzat su biàgiu cara a Nora(logu de su martìriu), cun tapas in Giorgino (ue s’istàtua ponet sa beste de sartu), Maddalena praja, bighinadu de Su Loi, Bidda de Orri, Sarroch. Sa die a pustis, una sosta a Bidda S.Pedru, su simulacru arribat a sos logos de su martìriu, arrimendesi in sos tempieddos in s’oru de su mare. Su 4 de maju si faghet in Stampace sa Torrara, s’istatua torrat a sa crèsia e una missa solenne cuncrit sa festa.
Mìgias de fideles e turistas ant leadu parte finas oe a sa de 351 editziones de sa sagra de Santu Efìsiu. Sa sagra de su Màrtire gherreri protetore de Casteddu, chi est finas isetende su reconnnòschimentu dae s'Unesco comente patrimòniu immateriale de s'umanidade, at tentu una cunsacratzione mediàtica cun 4 programmas de sa Rai e sa segunda rete televisiva russa chi ant sighidu sa protzessione in costùmene prus manna de totu su Mediterràneu.